-प्रसन्न शाक्य
नेपाल एक विविधतामा सजिएको देश हो, जहाँ विभिन्न धर्म, जात, र परम्पराहरूको अद्वितीय संगम पाइन्छ। घटस्थापना नेपालका सम्पूर्ण नेपालीहरुका लागि विशेष महत्त्वको पर्व हो, जसको प्रारम्भ नवरात्रि पर्वबाट हुन्छ। घटस्थापनाको अर्थ हो ूघडा स्थापनाू अर्थात् पवित्र स्थानमा घट अर्थात् माटोको घडा राख्ने र त्यसमा देवी दुर्गाको आह्वान गर्ने प्रथा। यो दिन नेपालीहरूको लागि वर्षको सबैभन्दा ठूलो पर्व, दशैं, को शुरुवातको दिनको रूपमा पनि चिनिन्छ।
घटस्थापनाको धार्मिक महत्त्व देवी दुर्गाको आराधना र शक्ति प्राप्तिका रूपमा रहेको छ। घटस्थापनाको अनुष्ठान दशैंको पहिलो दिनमा गरिन्छ, जसलाई अत्यन्त पवित्र र शक्तिशाली मानिन्छ। यो पर्वले दुर्गा भवानीको नवरूपको उपासनालाई चिनो दिन्छ, जसमा देवीका विभिन्न रूपहरूको पूजन हुन्छ।
घटस्थापनाको तयारी
घटस्थापनाको दिन बिहानै घरका ठूला मानिसहरूले स्नान गरेर पूजाको लागि स्थान तयार पार्छन्। यो पूजास्थान प्रायः घरको पूजा कोठामा राखिन्छ जहाँ शुद्ध माटो ल्याएर सानो स्थान बनाइन्छ र त्यसमाथि पवित्र जलले भरिएको घडा राखिन्छ। यो घडा देवी दुर्गाको प्रतीक मानिन्छ र त्यसमा अक्षता ९चामल०, फूल, र पानिहरू राखिन्छन्।
घटस्थापनाको मुख्य प्रक्रिया ‘जमरा राख्ने’ हुन्छ। जमरा भनेको विभिन्न अन्नहरू जस्तै मकै, जौ, धान आदि लगाइने पवित्र बीउ हो। घटमा राखिएको माटोमा ती बीउहरू छरिन्छन् र त्यसपछि पानीको छर्का लगाइन्छ। जमरा दुर्गा भवानीको प्रसादको रूपमा दशैंको नवमीका दिन पूजा पछि परिवारका सदस्यहरूलाई बाँडिन्छ।
घटस्थापनाको प्रक्रियालाई विधिपूर्वक सम्पन्न गर्न एक ब्राह्मण पुरोहित बोलाउने चलन पनि छ, जसले पूजाको सम्पूर्ण विधिहरू सम्पन्न गराउँछ। पूजाका क्रममा दुर्गा सप्तशती पाठ गरिन्छ र देवीको शक्ति र दयालाई आह्वान गर्दै नवरात्रभरि साधना गरिन्छ।
घटस्थापनाको सांस्कृतिक महत्त्व
नेपालमा घटस्थापना एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभएर यो सांस्कृतिक रूपमा पनि निकै महत्त्वपूर्ण छ। घटस्थापनाबाट नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो चाड दशैंको शुरुवात हुन्छ, जसमा परिवारका सबै सदस्यहरूबीच भेटघाट र मेलमिलापको भावना प्रकट हुन्छ। दशैं नेपालीहरूका लागि पारिवारिक पुनर्मिलनको पर्व हो। घटस्थापनाको दिनदेखि मानिसहरू आफ्ना घरधन्दा र व्यापारिक काम छोडेर घर फर्कन्छन् र पारिवारिक सदस्यमाझ रमाउँछन्।
यस पर्वले पारिवारिक एकताको महत्त्वलाई पनि जोड दिन्छ। घटस्थापनादेखि नवमीसम्मको नौ दिन परिवारका सबै सदस्यहरू एकसाथ जमराको पूजा र अष्ट मातृका देवीको पूजा गरिन्छ। घटमा राखिएको जमरालाई अत्यन्तै पवित्र मानिन्छ र यसलाई दशमीको दिन देवीको प्रसादको रूपमा ग्रहण गरिन्छ।
घटस्थापनाको धार्मिक पक्ष
घटस्थापनाको धार्मिक महत्त्वलाई केलाउँदा, यो पर्व देवी दुर्गाको शक्तिको आराधना गर्ने एउटा अवसरको रूपमा देखिन्छ। नवरात्रिको पहिलो दिन घटस्थापनाले दुर्गा भवानीको पूजा प्रारम्भ हुन्छ। यो दिन विशेष रूपमा शैलपुत्री देवीको पूजा गरिन्छ, जसलाई पर्वत राज हिमालयकी पुत्री मानिन्छ। दुर्गा भवानीको नौ रूपमध्ये शैलपुत्री पहिलो हुन्। यस दिन उनको आराधना गर्दा मानिसहरूले आफ्नो आत्मालाई शुद्ध बनाउने, दुष्ट शक्तिहरूबाट रक्षा पाउने र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने विश्वास राख्छन्।
घटस्थापनाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
घटस्थापनाको परम्परा प्राचीन वैदिक सभ्यतासँग सम्बन्धित छ। वैदिक ग्रन्थहरूमा देवीको महिमा र उनको शक्तिको चर्चा गरिएको छ। घटस्थापनाले विशेष गरेर दुष्ट शक्तिहरूमाथि देवी दुर्गाको विजयलाई सम्झना गराउँछ। हिन्दू धर्मग्रन्थहरू अनुसार, घटस्थापनाको समय देवीले महिषासुर नामक राक्षससँग युद्ध लडेकी थिइन्, र नौ दिनसम्मको कठिन युद्धपछि दसौं दिन उनलाई पराजित गरेर संसारलाई दुष्ट शक्तिबाट मुक्त गराइन्।
यस कथाको सम्झनामा घटस्थापनाको दिन देवी दुर्गालाई आह्वान गरेर उनको शक्तिको आराधना गरिन्छ। यस दिनको पूजामा विशेष रूपमा रक्षाको कामना गरिन्छ, जसले दुर्गाको शक्तिको महत्त्वलाई अझ प्रकट गर्छ। यो दिनले दुष्ट शक्तिहरूमाथि सत्य र धर्मको विजयको सन्देश दिन्छ।
घटस्थापनाको आधुनिक प्रचलन
समयसँगै घटस्थापनाको परम्पराहरूमा थोरै परिवर्तन भए पनि यसको धार्मिक महत्त्व भने स्थिर रहेको छ। शहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरू घटस्थापनाको विधिलाई सरल तरिकामा पालन गर्ने गर्छन्। घरभित्र पूजाकोठामा देवीको स्थापना गरिन्छ र पारिवारिक सदस्यहरूबीच सामूहिक पूजा गरिन्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा भने अझै पनि परम्परागत विधिमा घटस्थापनाको पूजापाठ गरिन्छ, जहाँ मानिसहरूले सामूहिक रूपमा पूजा गर्ने चलन रहेको छ।
अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको घटस्थापनाको दिनले दशैंको माहोललाई उजागर गर्छ। यस दिनदेखि नै बजारहरूमा चहलपहल बढ्न थाल्छ, मानिसहरू नयाँ कपडाहरू किनमेल गर्छन्, घरलाई सफा र सिँगारेर नयाँ बनाउँछन्। दशैंको रौनक बढाउन घटस्थापनाले ठूलो भूमिका खेल्छ।
निष्कर्ष :
नेपालमा घटस्थापना केवल धार्मिक पक्षमा सीमित नरहेको, सांस्कृतिक र सामाजिक रूपमा पनि निकै गहिरो अर्थ बोकेको पर्व हो। यो दिनको धार्मिक अनुष्ठानले नेपाली समाजको धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक संरचनामा एकताको महत्त्वलाई उजागर गर्छ। देवी दुर्गाको शक्तिको आराधना मात्र नभएर यो पर्वले समाजमा सत्य, धर्म, र सदाचारको विजयको प्रतीक बनेको छ।
घटस्थापना नेपालका सम्पूर्ण धर्मावलम्बीहरूका लागि शक्ति, समृद्धि र समर्पणको पर्व हो, जसले समाजलाई एकतामा बाँध्ने महत्त्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्दछ।
